Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt

Có một người bạn gửi cho mình bài viết này, đọc thấy hay, post lên cho mọi người cùng đọc và suy ngẫm.:)

Làm phiền cô Logique

Những năm ba mươi thế kỉ trước, trong làng văn và làng báo nước nhà nổi lên một cặp đặc biệt: ông Phan Khôi với cô Luận Lí, tức cô Logique. Người ta vừa phục cái khoa lí đoán kiểu Tây mà ông Phan học được ở cô Lo và đem áp dụng riết róng, vừa thỉnh thoảng cười mỉa cái lòng hâm mộ quá nồng nhiệt của ông với cô ấy, bảo, ta cũng có cái lô gích của ta, dễ hiểu dễ nghe, mà cái gì đã rõ như ban ngày thì cần gì phải lôi thôi A khác B, B giống C, suy ra A khác C. Vả lại có cái lô gích của tư duy, lại có cái lô gích của tình cảm, mà quan trọng nhất là cái lô gích của hành xử. Cứ xét câu chuyện bố đánh con, ông thấy thế bảo: mày đánh con mày thì tao cũng đánh con tao, rồi rút roi nện bố, thì rõ: lí luận kiểu ta phải qua mấy tầng nghĩ mới tới, không ào ào suy ra được.

Mới đây tôi đọc được bài Lôgích và tiếng Việt của GS TS Nguyễn Ðức Dân đăng trên trang văn hoá Việt Nam do bưu điện Ðà Nẵng phụ trách (www.danangpt.vnn.vn/vanhoa). GS TS cho rằng phải tăng cường giáo dục khả năng lí luận, suy luận, lập luận cho học sinh sinh viên Việt Nam, đồng thời vạch rõ rằng tình trạng yếu kém ở mặt này thể hiện trong cách dùng tiếng Việt sai lệch.

Ôi, cô Logique, bây giờ liên quan đến tiếng Việt, biết có phiền cho cô không?

Dùng tiếng Việt thế nào là đúng? Chúng ta biết rằng đó là một bí mật quốc qia, đã chôn dưới cột cờ Hà Nội từ thuở tiếng Việt còn ở địa vị nô lệ, lúc 0 giờ ngày 01 tháng Một năm 2101 sẽ đào lên công bố. Việc hàng ngàn học giả các ngành, đặc biệt là ngành ngôn ngữ, tranh cãi mãi không dứt chẳng qua nằm trong kế hoạch bảo vệ cột cờ. Còn dùng tiếng Việt thế nào là biểu lộ một tư duy chặt chẽ? Thật không dễ, không dễ cho cả một vị GS TS. Xin ví dụ câu sau:

„Ðể có được tấm bằng đại học với ý nghĩa đích thực của nó, sinh viên tốt nghiệp đại học cần phải học ít nhất là bốn điều...“ Té ra là sinh viên tốt nghiệp, tức học xong rồi, cần phải học ít nhất bốn điều, tức học thêm sau khi tốt nghiệp. Ðúng lắm, học, học nữa, học mãi, tôi không phản đối. Nhưng nếu vậy thì cái vế Ðể có được tấm bằng đại học... có nghĩa gì? Câu văn ấy phải hiểu là: Sinh viên tốt nghiệp, đã học xong rồi, đã có bằng rồi, nhưng phải học ít nhất bốn điều nữa thì tấm bằng ấy mới xứng đáng? Hay phải hiểu hoàn toàn khác, là: Sinh viên muốn tốt nghiệp với một tấm bằng đại học xứng đáng thì cần học được ít nhất bốn điều kia, khi còn ngồi ghế trường đại học? Hay phải hiểu theo cả hai cách đúng duy nhất? Xin nhấn mạnh ở số nhiều: 2, và từ duy nhất, bởi ở đoạn đầu bài viết, GS TS Nguyễn dùng cụm từ một khả năng đúng duy nhất. Tôi vốn tưởng khả năng đúng duy nhất thì chỉ là khả năng đúng duy nhất mà thôi. Nói một khả năng đúng duy nhất tức cũng thừa nhận là có thể có nhiều khả năng đúng... duy nhất!!!

Khó lắm thay. GS TS cũng viết câu lủng củng („Ngay cả lời nhìn nhận này cũng cho thấy vị trưởng phòng GD tiểu học cũng chưa nhìn ra...“ ), cũng dùng sai khái niệm (“Hàng ngày chúng ta thường nghe thấy từ ngữ này.”) và mắc những lỗi không đáng mắc khác như dùng ngoặc kép vô cớ, ngắt câu vô lí... Thì trách học trò thế nào?

Mà học trò có tội gì? Tôi thấy câu của học trò nào đó bị GS TS đem ra làm ví dụ:“Trong làng thơ ca phong phú Việt Nam có những tác giả nổi tiếng một thời như Chế Lan Viên, Nguyễn Khoa Ðiềm, Nguyễn Ðình Thi... “ hoàn toàn ô kê, về cả hình thức lẫn nội dung. GS TS Nguyễn có quyền muốn những tác giả ấy nổi tiếng, chứ không nổi tiếng một thời, nhưng học trò viết câu trên cũng có quyền quan niệm đó là sự nổi tiếng một thời. Té ra lí lẽ của kẻ không cùng quan niệm với mình thì thành vô nghĩa, kì cục hay sao? Câu “Ðoạn thơ nằm giữa bài thơ. Khi được tách ra lại càng hay.” tôi cũng không thấy có gì đáng trách, thậm chí nó còn bày tỏ được một quan niệm đọc nào đó mà các thày cô chưa kịp giảng. Chỉ tiếc chưa có học sinh nào đủ dũng cảm để viết: “Ðoạn thơ nằm giữa bài thơ. Khi được tách ra lại càng hay. Nếu bỏ hẳn đi là hay nhất”. Chẳng lẽ cứ tư duy không giống giáo trình là thiếu chặt chẽ?

Mà giáo trình thì thế nào? Bạn hãy mở bất kì trang nào của mọi tài liệu hướng dẫn học thi môn văn cho học sinh phổ thông, mời cô Logique vào. Tôi e cô ấy sẽ ngất. Ðây là đề số 233, trang 670, trong Tuyển tập đề và bài làm văn dùng cho học sinh 10, 11, 12 phổ thông và chuyên ban, tài liệu ôn thi tú tài, cao đẳng và đại học, Nguyễn Bích Thuận và Huỳnh Tấn Kim Khánh chủ biên, nhà xuất bản đại học quốc gia Hà Nội năm 2000:
“Lịch sử văn học của một dân tộc là lịch sử tinh thần và tâm hồn của dân tộc đó. Anh (chị) hiểu ý kiến trên đây như thế nào? Liên hệ với lịch sử văn học Việt Nam, ý kiến đó có đúng không? Hãy chứng minh.” Chà, nếu tôi đòi bạn phải chứng minh bạn là con của mẹ bạn, bạn sẽ làm gì? Cách duy nhất – chứ không phải một cách duy nhất (bản quyền của GS TS Nguyễn) – để hiểu ý kiến ấy là: dĩ nhiên lịch sử văn học của một dân tộc là lịch sử tinh thần và tâm hồn của dân tộc đó, chứ không phải của một dân tộc khác. Và cách duy nhất để chứng minh ý kiến ấy, khi liên hệ với lịch sử văn học Việt Nam, là: lịch sử văn học Việt Nam dứt khoát là lịch sử tinh thần và tâm hồn của dân tộc Việt Nam, chứ không phải của dân tộc Trung Quốc chẳng hạn. Như vậy thì đáp án của đề văn này hoặc gói gọn trong vài câu là trọn vẹn, hoặc phải phát triển thành một công trình quốc gia cho hàng ngàn GS TS tranh cãi mãi không dứt. Xin nói nhỏ với bạn là tôi đã tìm ra mười tám cái tinh thần và bảy cái tâm hồn Trung Quốc trong văn học Việt Nam, đã gói buộc chắc chắn, chôn riêng ra chỗ ấy chỗ ấy, đợi lúc 0 giờ ngày...

Nhưng ta hãy tò mò xem thử cái đáp án chính thức, do GS Trần Thanh Ðạm cung cấp. Tôi xin miễn trích đoạn “hiểu ý kiến trên như thế nào”, vì nó cũng giống cách bạn có thể lập luận, rằng bạn là một con người, mẹ bạn cũng là một con người, con người chỉ có thể do con người sinh ra, nhìn đứa con là thấy cả tấm lòng người mẹ, vậy kết luận bạn là con của mẹ bạn. (Ðến đây cô Lo ngất lịm.) Xin chuyển nhanh sang phần liên hệ với lịch sử văn học Việt. Tại đây giáo sư Trần chứng minh ý kiến trên như sau: A. Lịch sử tinh thần và tâm hồn Việt Nam kết tinh thành hai giá trị lớn, là A1 = chủ nghĩa yêu nước và A2 = tinh thần nhân đạo. B. Văn học Việt Nam có B1 = Bình Ngô Ðại Cáo tiêu biểu cho tinh thần yêu nước và B2 = Truyện Kiều tiêu biểu cho tấm lòng thương người. Kết luận: A1 = B1, A2 = B2. Vậy A1 + A2 = A = B1 + B2 = B. Tức A = B. (Ðến đây cô Lo tỉnh lại.) Song vấn đề là mọi dân tộc, tôi tin như vậy, đều có lòng yêu nước và lòng nhân đạo (hay GS Trần có thể chứng minh ngược lại?), tức đều có A1, A2 cả. Vậy lịch sử văn học Việt Nam cũng là lịch sử tinh thần và tâm hồn dân tộc Nga hay sao? Nỗi băn khoăn của tôi được GS Trần giải toả gọn gàng ở phần kết luận: “Ý kiến của đề bài thích hợp với mọi nền văn học, lại càng đúng đắn và sâu sắc với văn học Việt Nam.” Thế là rõ cả: Mọi đứa con đều do mẹ chúng sinh ra, đặc biệt là những đứa con Việt Nam. Chim mọi nơi đều có cánh để bay, đặc biệt là chim Lạc Việt Nam. Là một cách lí luận phải nghĩ qua mấy tầng mới nắm hết, không ào ào suy ra được? Hay là lô gích không hình thức? Lô gích phản hình thức? Lô gích phi hình thức? Hình thức phi lô gích? Phản lô gích và phi hình thức?
Tôi đã nói rồi, don´t believe in logic!

Trời ơi, lúc này mà có cụ Phan thì đỡ biết bao!
 
Chỉnh sửa cuối:
Hay thật, độ này chị Giao post nhiều bài hay thế :)

Nhân đây muốn hỏi mọi người một truyện: khoảng 6 tháng trước mình có nghe nói ở nhà mình đang có dự án cải tạo ... "bảng chữ cái"! Đại khái cho rằng cần cho chữ E lên trên đầu (với lý do trẻ em gọi mẸ đầu tiên - nghĩa là trẻ em mà nói "ạ" đầu tiên, hay nói "má" đầu tiên thì ko phải trẻ em VN đâu nhé :).

Mọi người có biết kết cục của truyện này ra sao ko ạ (mà nó đã có "kết cục chưa)? Mình thì nghĩ rằng cần cho tác giả ý kiến trên vào Hỏa Lò (tất nhiên nếu có chứng nhận của bác sĩ thì phải thay bằng cho đi chữa bệnh bắt buộc ở Châu Quì). Như vâỵ thì mới giải quyết triệt để được vấn đề từ A đến Z, à quên, từ E đến ... (đến gì nhỉ? có phải là Z ko nhỉ???).
 
Chỉnh sửa cuối:
Handwriting

Bùi Thành Trung nói:
Anh thấy thì chưa cần phải bàn chuyện viết đẹp hay xấu đâu em Hà Anh ạ, bây giờ mọi người dùng máy tính có đủ kiểu font rồi, mấy khi viết tay nữa đâu.
Ai cũng như em Thành Trung, cứ nghĩ là có máy tính rồi thì không còn cần viết chữ đẹp nữa, nên các thế hệ càng về sau này viết chữ càng kinh khủng, có chữ viết tay của một số người không thể đọc, đoán hay suy luận là chữ gì nữa. Đến các bác sĩ ngày nay cũng phải tập viết chữ đẹp để xóa bỏ định kiến rằng chứ bác sĩ là chữ xấu, nữa là chúng ta đang yên đang lành, không có ai đó định kiến gì về mình cả mà lại tự dưng thích làm cho hình ảnh của mình xấu đi. Mình rất có ấn tượng tốt với những người viết chữ đẹp, còn mấy người chữ xấu, thấy chữ là đã mất cảm tình, nói chi đến chuyện muốn kết thân nữa.
 
Em rất khoái chủ đề này chị Giao ạ, ngày xưa hồi em còn nhỏ, cái thuở mà chưa có máy nhà có TV, có được cái radio là xịn lắm rồi, em rất thích mục "Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt" của Đài Tiếng nói VN, không hiểu bây giờ có còn mục đó nữa không. Em cũng vừa đọc được bài này, post lên cho mọi người cùng tham khảo.

Thận trọng khi dùng từ Hán Việt

Đọc bài giới thiệu về một "bộ phim kinh điển" trên báo, tôi tìm đến rạp để xem, hóa ra đó lại là một "bộ phim kinh dị". Cảm giác như bị đánh lừa, phim kinh điển rõ ràng khác phim kinh dị chứ?

Một lỗi tương tự có thể bắt gặp dễ dàng trên báo chí, ví dụ: "100 phần quà khuyến mại cho 100 khách hàng đầu tiên mua sản phẩm A", "khuyến mại 10% giá bán cho quý khách mua sản phẩm B"... Trong tiếng Hán, "mại" là bán, "mãi" là mua; trong trường hợp này phải là "khuyến mãi", tức khuyến khích mua.

Lỗi nữa tương đối phổ biến và nghiêm trọng trong sử dụng từ ngữ Hán Việt là: Thừa thành tố, gây trùng lặp ý nghĩa. Nhiều báo viết "các biện pháp tối ưu nhất", "có thể có khả năng", "lên đường thượng lộ bình an", "cây cối sum sê, rậm rạp", "giảm thiểu tới mức thấp"...mà vẫn được chấp nhận bởi nó quá quen thuộc do lâu nay vẫn bị dùng sai. Thực ra, "tối" đã là nhất, "khả" đã là có thể; cho nên chỉ cần dùng "tối ưu", "có khả năng" là đủ nghĩa. Tương tự, "thượng lộ" nghĩa là lên đường, "sum" là rậm rạp, "thiểu" là nhỏ; do đó chỉ nên nói "thượng lộ bình an", "cây cối sum sê", "giảm thiểu"...
Mong các tác giả, dịch giả thận trọng hơn nữa khi sử dụng từ ngữ Hán Việt trên báo, đảm bảo chuyển tải thông tin chính xác đầy đủ, phát huy tốt nhất hiệu quả tiếp nhận của người đọc.
 
Trần Thị Xuân Thảo nói:
Lỗi nữa tương đối phổ biến và nghiêm trọng trong sử dụng từ ngữ Hán Việt là: Thừa thành tố, gây trùng lặp ý nghĩa. Nhiều báo viết "các biện pháp tối ưu nhất", "có thể có khả năng", "lên đường thượng lộ bình an", "cây cối sum sê, rậm rạp", "giảm thiểu tới mức thấp"...mà vẫn được chấp nhận bởi nó quá quen thuộc do lâu nay vẫn bị dùng sai. Thực ra, "tối" đã là nhất, "khả" đã là có thể; cho nên chỉ cần dùng "tối ưu", "có khả năng" là đủ nghĩa. Tương tự, "thượng lộ" nghĩa là lên đường, "sum" là rậm rạp, "thiểu" là nhỏ; do đó chỉ nên nói "thượng lộ bình an", "cây cối sum sê", "giảm thiểu"...
Mong các tác giả, dịch giả thận trọng hơn nữa khi sử dụng từ ngữ Hán Việt trên báo, đảm bảo chuyển tải thông tin chính xác đầy đủ, phát huy tốt nhất hiệu quả tiếp nhận của người đọc.
Mình cảm thấy, dường như "sự trong sáng của tiếng Việt" ngày càng bị coi nhẹ. Càng ngày, càng nhiều lỗi xuất hiện trong văn nói, văn viết, không chỉ đối với các cụm từ đi vào tiềm thức, thói quen từ lâu, như Xuân Thảo đã nói, mà cả những cụm từ cơ bản. Không hiểu các chương trình dạy ngữ pháp, dạy tiếng Việt ở nhà có thay đổi gì không?


Quay lại về những ví dụ của Xuân Thảo, để tránh trùng lặp, tốt nhất nên dùng từ thuần việt có phải hơn không? ví dụ như ưu là tốt, dùng luôn "biện pháp tốt nhất", "lên đường an toàn"/"lên đường bình an"
"có thể có khả năng" không phải lúc nào cũng không hợp lý, vì có thể hiểu "khả năng" = "possibility" dùng như danh từ.
"cây cối xum xuê, rậm rạp" (hình như là xum xuê chứ nhỉ), tuy là lặp lại, nhưng tiếng việt, hay tiếng hán, nhiều khi cũng sử dụng "trùng lặp" để nhấn mạnh nghĩa.
"giảm thiểu tới mức thấp" thì tớ chưa gặp, cũng chẳng nghe quen gì cả, nên không bình luận.
 
Chỉnh sửa cuối:
Hoàng Lê Vĩnh Hưng nói:
Trần Thị Xuân Thảo nói:
"thượng lộ" nghĩa là lên đường
hình như có vấn đề một chút ở đây "thượng lộ" trong Hán Việt được dùng như tính từ.
Ở đây bạn Hưng có nhầm lẫn một chút. "Thượng lộ" là động từ chứ không phải là tính từ. "Bình an" mới là tính từ. "Thượng" là ở trên, bên trên, lên trên, "lộ" là đường. Cấu tạo của từ này giống từ "update". Như bạn Thanh Hà nói, tốt nhất, để tránh sai sót nên dùng từ thuần Việt như "lên đường bình an", còn bản thân mình khi chúc ai cũng chỉ chúc là "Chúc thượng lộ bình an nhé" mà không kèm theo từ "lên đường" nữa.


Mai Thanh Hà nói:
"cây cối xum xuê, rậm rạp" (hình như là xum xuê chứ nhỉ)
Cái này còn cần tranh cãi nhiều. Thực ra tiếng Việt đã có một quy tắc chuẩn nào cho cách viết các cặp chữ cái "x" và "s", "i" và "y" đâu (không giống như cách viết các cặp chữ cái "g" và "gh", "ng" và "ngh" đã có quy định). Những từ chúng ta viết hoàn toàn là do học từ sách vở, báo chí, thấy người ta viết thế nào thì bắt chước. Vì vây, những từ ít được viết hoặc còn đang gây tranh cãi thì chẳng biết thế nào là đúng sai. Mình hay gặp từ "sum suê" hơn, nhưng đôi khi cũng bắt gặp trên sách báo viết là "xum xuê", chẳng biết đâu mà lần. Ví dụ: Đã có lần mình đọc trên báo một bài nghiên cứu về cách viết "i" hay "y". Tác giả nói: người ta hay viết chữ "yến", "yêu", "yêng hùng" chứ không ai viết "iến", "iêu", "iêng hùng"; người ta cũng hay viết "nghi ngờ", "bi quan", phi pháp"... chứ không ai viết "nghy ngờ", "by quan", phy pháp". Vì vậy, để có thể có một cách viết thống nhất, nên tuân theo qui tắc là: Nếu chữ "i" đứng đầu từ thì sẽ được viết là "Y", còn nếu chữ "i" đứng ở cuối từ thì sẽ được viết là "i" (quy tắc này không áp dụng cho các từ có nguyên âm kép như "uy" trong từ "quy"). Vậy phải sửa một số từ như "hy sinh " thành "hi sinh", "ly" (dùng để uống rượu) thành "li". Mình nghĩ quy tắc này cũng đứng nên thử áp dụng, kết quả là cũng chỉ được một thời gian, vì đã trót quen với cách viết cũ mất rồi. Mặt khác, cứ thấy mình lập dị thế nào ấy khi mà xung quanh mình không ai viết thế cả. Vấn đề này cần phải được nghiên cứu kĩ lưỡng và phổ biến rộng rãi, thay tthế toàn bộ cách viết cũ bằng cách viết mới trên toàn bộ sách báo, dần dần cách viết mới ngấm vào trong tiềm thức của học sinh, như cách chúng ta đã ngấm các cách viết cũ, thì mới có thể có một quy tắc chuẩn được. Nói chung, vấn đề này ở tầm vĩ mô và rất nan giải..........
 
Top